Richard Wagner

Zijn nieuwe manier van componeren met de ‘unendliche Melodie’ en ‘Leitmotive’ betekende een revolutie van het artistieke klimaat van zijn tijd, evenals zijn ongekend openlijke behandeling van erotiek; niet minder vonden Wagners Duits-nationalisme en antisemitisme ingang in het Duitse Keizerrijk van 1871 en werden die steeds kwalijker werkende bestanddelen van het maatschappelijke klimaat in de 20e eeuw. Daarbij kwam de revolutionair-romantische,‘linkse’ kunstenaar die Wagner ook was, als exponent van de Europese Décadence, steeds verder in de schaduw te liggen. Richard Wagners kunst is nog altijd omstreden en dubbelzinnig: enerzijds appelleert die aan diepe totalitaire driften in ons, anderzijds wijst die vooruit naar een hogere, ‘verloste’ mensheid; een tegenstrijdigheid, die wordt uitgedrukt én opgeheven in de ongelooflijke zeggingskracht van zijn muziek.

Der Ring des Nibelungen

• de Germaanse godenwereld in Edda en het Nibelungenlied
• Wagners ideeën over kunst en maatschappij – zijn geschriften (o.a. Das Kunstwerk der Zukunft, Das Judentum in der Musik, Oper und Drama)
• linksradicale ideeën: Michail Bakoenin, de revolutie van 1849, Pierre-Joseph Proudhon
• de revoluties van 1830 en 1848-1849
• koning Ludwig II von Bayern
• triomfalisme en Duits-nationalisme in het Deutsche Reich van 1871
• Friedrich Nietzsche en Thomas Mann over Wagner
• antisemitisme en racisme eind 19e eeuw

N.B. Mijn benadering is niet muziekwetenschappelijk (al kan ik muzikale aspecten wel enige aandacht geven), maar is gericht op (1) Wagners kunstenaarschap en opvattingen, tegen de achtergrond van de Duitse 19e-eeuwse (ideeën-)geschiedenis, en (2) op verdieping in het mythische verhaal van de Ring.

Richard Wagner en Ludwig II von Bayern

• de vriendschap tussen kunstenaar en koning: twee Duitse idealisten
• persoonlijke ontwikkeling van Ludwig II
• totstandkoming van de Bayreuther Festspiele van 1876
• het Haus Wittelsbach
• politieke aspecten van Ludwigs koningschap
• de bouwprojecten van Ludwig II, o.a. Schloss Linderhof, Schloss Neuschwanstein

• Richard Wagner biografisch, o.a.:
• Afkomst, eerste aanstellingen
• Parijse jaren van armoede – Heinrich Heine – Giacomo Meyerbeer – Franz Liszt – Hector Berlioz
• eerste successen, Kapellmeister in Dresden
• deelname aan Dresdener opstand 1849 – Züricher ‘Exil’
• het Tannhäuser-schandaal in Parijs
• Wagner en de vrouwen: Minna Planer, Mathilde von Wesendonck, Cosima Liszt
• Relatie met koning Ludwig II von Bayern
• de eerste Bayreuther Festspiele van 1876
• laatste jaren in Bayreuth, dood in Venetië