Heinrich Heine

Voor veel hedendaagse lezers is Heinrich Heine (1797-1856) vooral bekend om zijn bitterzoet-romantische gedichten, afkomstig uit ‘Buch der Lieder’, waarvan Robert Schumann een aantal op muziek zette in de geliefde liederencyclus ‘Dichterliebe’. Maar Heine is veel meer dan uitsluitend een romantisch dichter: niet alleen ondermijnt hij voortdurend zijn eigen romantische gevoelens met zijn onnavolgbare vileine humor, maar ook is hij een uiterst scherp commentator van zijn tijd: zowel van het literaire en intellectuele leven als van het heersende politieke en sociale klimaat. Bovendien is hij een erudiet beschouwer van zijn eigen vaderland, met groot inzicht in ontwikkelingen uit zowel verleden en heden als de toekomst. Als geen andere schrijver heeft Heine gewaarschuwd voor de gevaren van politiek en religieus fanatisme, onder meer met de beroemde woorden “Dort wo man Bücher verbrennt, verbrennt man am Ende auch Menschen.”

Het perspectief van de buitenstaander, dat Heine cultiveert als afgewezen minnaar (de ongelukkige gestalte in zijn gedichten) en kritisch intellectueel (de positie van de eenling, die zich nooit lang laat identificeren met enige partij): dat is tevens het perspectief van de jood – Heines joods zelfbewustzijn doortrekt heel zijn oeuvre, van de wrange humor tot de klaagzangen waarmee hij zich solidair verklaart met alle slachtoffers van de menselijke geschiedenis.

Mijn lezingen/cursussen:

• werken:
◦ Buch der Lieder, o.a. Im wunderschönen Monat Mai, Auf Flügeln des Gesanges, Die Lotusblume, Die Loreley (en vele andere gedichten, getoonzet door o.a. Schumann, Brahms, Wolf)
◦ Reisebilder, o.a. Die Harzreise, Ideen. Das Buch Le Grand
◦ Neue Gedichte, o.a. Nachtgedanken („Denke ich an Deutschland in der Nacht“), Die schlesischen Weber
• Deutschland. Ein Wintermärchen
• Atta Trol. Ein Sommernachtstraum

• achtergronden/thema’s, o.a.:
• Duitse vrijheidsstrijd en ontstaan nationalisme, de ‘Burschenschaften’
• Weens Congres, Restauration en verzet van intellectuelen: de Duitse ‘Vormärz’
• de revoluties van 1830 en 1848
• de Romantiek als dubbelzinnige inspiratiebron
• positie van de joden in de 19e eeuw: tussen emancipatie en antisemitisme

• Heinrich Heine biografisch, o.a.:
◦ joodse afkomst – tussen het getto en de rijke bankier
◦ ongelukkige verliefdheid, gekwetste persoonlijkheid, mislukte loopbaan
◦ politiek geëngageerd schrijver in de ‘Vormärz’ – wisselen tussen poëzie en proza
◦ conflicten met o.a. August von Platen, Ludwig Börne
◦ ontmoetingen met Goethe, Wagner, Marx
◦ ziekbed, religiositeit en liefde – de ‘Matrazengruft’